İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri: Xəzər sahillərində strateji birlik

Azərbaycanla Türkmənistan arasında münasibətlərin inkişafı Xəzər hövzəsində sabitliyin qorunması, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və regional nəqliyyat imkanlarının artırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi, mədəni və mənəvi yaxınlıqla yanaşı, iki ölkənin coğrafi mövqeyi də onları bir sıra strateji məsələlərdə təbii tərəfdaşa çevirir. Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri bu tərəfdaşlığın mövcud imkanlarının daha səmərəli istifadəsi baxımından diqqət çəkir. Siyasi dialoqun yüksək səviyyədə davam etdirilməsi iqtisadi və humanitar əlaqələrin inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır. Qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsi isə tərəflərə regional və beynəlxalq məsələlər üzrə daha sıx əməkdaşlıq etmək imkanı verir.

Azərbaycan üçün Türkmənistanla əlaqələr yalnız ikitərəfli ticarətin artırılması demək deyil. Bu münasibətlər Xəzər hövzəsində iqtisadi fəallığın yüksəldilməsi, Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxışın genişləndirilməsi və Avropa ilə Asiya arasında yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir.

Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında bağlantılar

Son illərdə Mərkəzi Asiya dövlətlərinin beynəlxalq iqtisadi və siyasi proseslərdə artan fəallığı bu regionla Azərbaycan arasında əlaqələrin əhəmiyyətini daha da artırıb. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşündə tamhüquqlu iştirakına dair 16 noyabr 2025-ci ildə Daşkənddə qəbul edilən qərar da bu yaxınlaşmanın mühüm göstəricilərindən biridir. Bu qərar Azərbaycanın regional əməkdaşlıq sistemində mövqeyinin genişlənməsinə yeni imkanlar açır. Azərbaycan artıq yalnız Cənubi Qafqazın mühüm dövləti kimi deyil, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına töhfə verən tərəfdaş kimi də çıxış edir. Bu prosesin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, regionlar arasında əməkdaşlıq ayrı-ayrı ölkələrin təşəbbüslərindən daha geniş bir iqtisadi sistemin formalaşmasına zəmin yaradır. Ticarət dövriyyəsinin artması, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, logistika imkanlarının əlaqələndirilməsi və investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması qarşılıqlı faydanı artıran əsas istiqamətlərdir.

Azərbaycanın bu proseslərdə fəal iştirakı ölkəmizin xarici siyasətinin çoxşaxəli xarakterini də təsdiqləyir. Bakı müxtəlif regional maraqların uzlaşdırılması, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və dövlətlər arasında etibarlı əməkdaşlığın qurulması üçün mühüm platforma rolunu gücləndirir.

Orta Dəhliz: Azərbaycanın geoiqtisadi üstünlüyü

Orta Dəhliz Azərbaycanın geoiqtisadi mövqeyini gücləndirən əsas istiqamətlərdən biridir. Azərbaycanın Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiya ilə əlaqəsi, dəmir yolu şəbəkəsi, dəniz limanı və digər logistika imkanları ölkəmizin bu marşrutda əhəmiyyətini artırır. Lakin mövcud üstünlüklərdən tam istifadə etmək üçün yalnız infrastrukturun inkişafı kifayət etmir. Daşıma müddətlərinin azaldılması, tarif siyasətinin uzlaşdırılması, sərhəd-keçid prosedurlarının təkmilləşdirilməsi və rəqəmsal logistika sistemlərinin tətbiqi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan və Türkmənistan arasında nəqliyyat və tranzit sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi Xəzərin hər iki sahilində yerləşən ölkələrin imkanlarını birləşdirə bilər. Bu, Mərkəzi Asiya istehsalçılarının dünya bazarlarına çıxışını asanlaşdırmaqla yanaşı, Azərbaycanın tranzit gəlirlərinin artmasına və regional iqtisadi əlaqələrin möhkəmlənməsinə də xidmət edər.

Enerji əməkdaşlığı: yaşıl gələcəyə doğru

Azərbaycan və Türkmənistanın əməkdaşlıq perspektivləri enerji sahəsində də genişdir. Xəzər hövzəsi zəngin enerji ehtiyatları və əlverişli coğrafi mövqeyi ilə beynəlxalq enerji sistemində mühüm yer tutur. Bu imkanların səmərəli istifadəsi regional iqtisadi inkişafı sürətləndirməklə yanaşı, enerji təchizatının şaxələndirilməsinə də töhfə verə bilər.

Azərbaycanın mövcud boru kəmərləri, enerji nəqli infrastrukturu və beynəlxalq tərəfdaşlıq təcrübəsi ölkəmizin bu sahədəki mövqeyini gücləndirir. Mərkəzi Asiya enerji resurslarının Xəzər üzərindən daşınması ilə bağlı əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması isə regional enerji əlaqələrinin inkişafı üçün əlavə perspektivlər yaradır. Belə layihələrin reallaşdırılması texniki, kommersiya və hüquqi məsələlərin razılaşdırılmasını tələb edir.

Gələcəyin enerji gündəliyi yalnız neft və qazla məhdudlaşmır. Bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı, elektrik enerjisinin ötürülməsi, enerji səmərəliliyi və ətraf mühitə təsirin azaldılması yeni əməkdaşlıq istiqamətləri kimi önə çıxır. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin bu sahədə təcrübə mübadiləsi aparması uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlılığa xidmət edə bilər. Bu baxımdan, enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi həm mövcud resurslardan səmərəli istifadə, həm də regionun gələcək enerji sisteminin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Xəzərin gələcəyi: ekoloji təhlükəsizlik

Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin mühüm istiqamətlərindən biri Xəzər dənizinin ekoloji vəziyyətidir. Son illərdə dənizin səviyyəsinin azalması sahilyanı dövlətlər üçün ciddi narahatlıq doğurur. Bu proses limanların fəaliyyətinə, gəmiçiliyə, balıqçılığa, sahilyanı yaşayış məntəqələrinə və bütövlükdə Xəzər ekosisteminə təsir göstərir. Xəzərin su səviyyəsindəki dəyişikliklər mürəkkəb təbii proseslərlə bağlıdır. İqlim dəyişmələri, buxarlanma ilə yağıntılar arasındakı fərq və dənizə tökülən çayların axınında baş verən dəyişikliklər su balansına təsir edən əsas amillər sırasındadır. İnsan fəaliyyətinin, xüsusilə su ehtiyatlarından istifadənin bu prosesə təsiri də elmi əsaslarla araşdırılmalıdır.

Problemin miqyası göstərir ki, heç bir Xəzəryanı dövlət bu çağırışın nəticələrini təkbaşına aradan qaldıra bilməz. Buna görə də ortaq elmi tədqiqatların aparılması, məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi və uzunmüddətli monitorinq sisteminin yaradılması vacibdir. Prezident İlham Əliyevin 2022-ci ildə Aşqabadda keçirilmiş Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında dənizin səviyyəsinin azalması məsələsini gündəmə gətirməsi Azərbaycanın bu problemə diqqət yetirdiyini göstərir. Bu istiqamətdə əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi Xəzərin ekoloji təhlükəsizliyinin regional gündəliyin daimi mövzularından birinə çevrilməsinə kömək edə bilər.

MDB çərçivəsində əməkdaşlıq və Azərbaycanın müstəqil mövqeyi

Azərbaycanın MDB məkanında iştirakı xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Ölkəmiz bu formatı bütün məsələlərdə vahid mövqe nümayiş etdirmək öhdəliyi kimi deyil, qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması və praktiki əməkdaşlığın inkişafı üçün əlavə imkan kimi qiymətləndirir. MDB çərçivəsində siyasi təmaslar, iqtisadi münasibətlər, nəqliyyat əlaqələri və humanitar əməkdaşlıq üçün mövcud imkanlardan istifadə Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun şəkildə həyata keçirilir. Eyni zamanda, Azərbaycan digər regional və beynəlxalq platformalarla da əlaqələrini inkişaf etdirir.

Bu yanaşma ölkəmizin xarici siyasətində çevikliyin və müstəqil qərarvermə prinsipinin əhəmiyyətini göstərir. Azərbaycanın müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etməsi bir istiqamətdən asılılığı azaltmağa, yeni iqtisadi imkanlar yaratmağa və beynəlxalq mövqelərini möhkəmləndirməyə xidmət edir. Türkmənistanla münasibətlərin inkişafı da məhz bu çoxşaxəli siyasət kontekstində qiymətləndirilməlidir. Bakı üçün əsas məsələ konkret əməkdaşlıq formatının adı deyil, onun ölkənin iqtisadi inkişafına, təhlükəsizliyinə və regional mövqeyinə hansı töhfəni verməsidir.

Xarici siyasətdə praqmatizm

Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi xarici siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif geosiyasi və iqtisadi istiqamətlər üzrə əlaqələrin paralel inkişaf etdirilməsidir. Azərbaycan həm ənənəvi tərəfdaşları ilə münasibətlərini qoruyur, həm də yeni əməkdaşlıq imkanları axtarır. Bu siyasət ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində öz maraqlarını müstəqil şəkildə müəyyənləşdirməsinə imkan verir.

Türkmənistana səfər bu yanaşmanın regional müstəvidə əhəmiyyətini göstərir. Azərbaycanın məqsədi yalnız diplomatik əlaqələri genişləndirmək deyil, siyasi dialoqu konkret iqtisadi nəticələrə çevirmək, nəqliyyat və enerji imkanlarından səmərəli istifadə etmək, eləcə də ortaq problemlərin həllində tərəfdaşlarla birgə fəaliyyət göstərməkdir. Bu baxımdan səfərin nəticələri uzunmüddətli perspektivdə qiymətləndirilməlidir. Əlaqələrin inkişafı üçün əldə olunan siyasi razılaşmaların konkret layihələrlə möhkəmləndirilməsi, biznes dairələri arasında təmasların artırılması və regional təşəbbüslərin əlaqələndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.